ریشه تاریخی جشن مهرگان

[A.vafaee]

مهرگان


مهرگان آن روی سکه نوروز



آن* گاه که سالنمای زرتشتیان روز مهر از ماه مهر را نشان می*دهد ، مهرگانی دیگر از راه می*رسد. مهرگانی از راه می*رسد که اگرچه امروز تنها یکی از جشن*های ماهیانه زرتشتیان به شمار می*رود اما دیروز شکوهش با نوروز برابری می*کرد و گستره*ی آن به سبب پیوندش با آیین مهر و میترا از خاور تا باختر این کره*ی خاک را درنوردیده بود و صد افسوس که با تمام این فر و شکوه در هزار توی تاریخ پرفراز و نشیب این سرزمین، گرد فراموشی بر رخسار گرفت و امروز تنها اقلیتی دینی در داخل و اقلیتی قومی در خارج از کشور این میراث کهن را نگاهبانند

در سالنمای زرتشتیان هر روز ماه، نامی دارد که نام*های دوازده ماه نیز در میان آنها دیده می*شود و یکی شدن نام*های روز و ماه جشن گرفته می*شده است. در میان جشن*های ماهیانه، دو جشن تیرگان و مهرگان مناسبتی �*ماسی و ملی دارند و هر دو یادآور نجات و رهایی مردمانند

در تیرگان مرزهای ایران را که در پی شکست از توران می*رفت تا به تنگی دل مردمانش شود، پرتاب تیری که از جان آرش نیرو می*گرفت به فراخی رسانید. و در مهرگان پایه*های سلطنت ض�*اک ماردوش که ماران شانه*هایش از مغز جوانان خورش می*کردند ، با فریاد دادخواهی آهنگری کاوه نام لرزیدن گرفت و با افراشته شدن درفش کاویانی و خیزش ایرانیان به رهبری فریدون، 1000 سال ستم و بیداد ض�*اک تازی به پایان رسید

شاید این که بیشتر تاریخ*نویسان بر مردمی*بودن این جشن قلم می*زنند، به این سبب است که مهرگان یادآور پیروزی بر بیداد و ستم زمانه بوده است. ابوری�*ان بیرونی در التفهیم می*نویسد: مهرگان شانزدهمین روز از مهرماه و نامش مهر، اندرین روز آفریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، آنک معروف است به ض�*اک و به کوه دماوند بازداشت و روزها که سپس مهرگان است همه جشنند، بر کردار آنچه از پس نوروز بود

البته از سال 1304 هجری شمسی پنج روز پنجه (خمسه) از پایان سال �*ذف و شش ماه نخست ، 31 روزه شد و از آن پس روز آغاز جشن مهرگان به دهم مهرماه منتقل شد و تا روز رام ایزد یعنی شانزدهم مهرماه ادامه یافت. روز اول را مهرگان عامه و روز واپسین یا شانزدهم مهر را مهرگان خاصه می*نامیدند. گزارش*هایی نیز وجود دارند که مهرگان پیش از این نیز در شش روز یا �*تی در 30 روز برگزار می*شده است



پیش از این گفته شد که فر و شکوه مهرگان را می*توان با نوروز سنجید ، آنچنان که در آثارالباقیه*ی بیرونی از گفته سلمان فارسی آمده است:ما در عهد زرتشتی بودن می*گفتیم، خداوند برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد و فضل این دو روز بر روزهای دیگر مانند فضل یاقوت و زبرجد است بر جواهرهای دیگر

اما آنچه روشن است، گستره و گوناگونی نوشته*هایی که درباره*ی مهرگان و دلایل برگزاری آن آورده شده است به هیچ روی قابل سنجش با نوروز نیست و گویا تاریخ*نویسان، شاعران و نویسندگان هم*پیمان گشته*اند تا از پیدایش مهرگان گزارش*های یکسانی ارائه دهند. آنچنان که بیهقی و بیرونی چرایی پیدایش مهرگان را گزارش می*دهند ، اسدی توسی نیز در گرشاسب*نامه می*گوید

فریدون فرخ به گرز نبرد ز ض�*اک تازی برآورد گرد

چو در برج شاهین شد از خوشه مهر نشست او به شاهی سر ماه مهر



و یا در شاهنامه فردوسی می*خوانیم

فریدون چو شد بر جهان کامگار ندانست جز خویشتن شهریار

به روز خجسته سر مهر ماه به سر برنهاد آن کیانی کلاه

کنون یادگارست از او ماه مهر به کوش و به رنج ایچ منمای چهر

پرستیدن مهرگان دین اوست تن*آسانی و خوردن آیین اوست



همانگونه که می*دانیم این یکسان*نویسی در مورد نوروز وجود ندارد و از همین رو این پرستش در ذهن جان می*گیرد که آیا گزارش*های گوناگونی که در مورد نوروز بیان شده است و نشان از اهمیت آن در بین تمامی اقوام و گروه*های ایرانی می*دهد دلیل به برتری نوروز بر مهرگان نیست. اینکه پس از چندین هزار سال، نوروز استوار و تنومند در میان ایرانیان زنده است و مهرگان اینگونه نیست را پژوهشگران چه پاسخی می*دهند؟ شوربختانه نگارنده این متن نه تنها پاسخی برای پرسش خویش نیافت بلکه به جملاتی برخورد که نشان از برتری مهرگان بر نوروز در نزد عوام می*داد. برای مثال دکتر م�*مود رو�**الامینی به نقل از آثارالباقیه بیرونی می*نویسد:… و برخی مهرگان را بر نوروز برتری داده*اند چنان*که پاییز را بر بهار برتری داده*اند و تکیه*گاه ایشان اینست که اسکندر از ارسطو پرسید که کدام یک از این دو فصل بهتر است؟ ارسطو گفت پادشاها در بهار �*شرات و هوام آغاز می*کند که نشو یابند ودر پاییز آغاز ذهاب آنهاست ، پس پاییز از بهار بهتر است

در هر �*ال آنچه روشن است و رواست که گفته شود اینست که نام نوروز بیشتر از هر جشن دیگری با مهرگان همراه بوده و این گواه بر آنست که این دو جشن �*تی اگر هم*ارج و هم*پایه نبوده باشند ، بزرگترین جشن*های ایران زمین بوده*اند و شاید تنها در این دو جشن بوده که ایرانیان سراسر دست از کار و کوشش می*کشیده*اند و به شادی و رامش و آسایش می*پرداخته*اند. آنچنان که فردوسی تن*آسانی و خوردن را آیین آن می*داند و می*گوید

کنون یادگارست از و ماه مهر به کوش و به رنج ایچ منمای چهر

و �*تی بیرونی که به سخت*کوشی و پرکاری نامدار است گویا بایسته*ی خویش می*داند که در مهرگان و نوروز بیاساید ، آنگونه که شهروزی در مورد وی می*گوید

“… دست و چشم و فکر او هیچ*گاه از عمل بازنماند مگر به روز نوروز و مهرگان ”*

و اینکه مهرگان و نوروز با واژگان تازی*شده*ی مهرجان و نیروز وارد زبان و قلمرو فرهنگی کشورهای مسلمان عرب*زبان گردید و امروز در بسیاری از این کشورهای آسیایی و آفریقایی واژه*های مهرجان به مفهوم فستیوال و جشن کاربرد دارد ،* نشانه*ی دیگری است بر فر و شکوه این دو

در این میان �*تی اگر از استوره*ی کاوه آهنگر که درفش دادخواهی و ستم*ستیزی ایرانیان است چشم*پوشی کنیم و پیوند مهرگان با میترا و مهر را هم که نشان از پیشینه*ی این جشن کهن دارد نادیده بگیریم، همزمانی آغاز فصل برداشت کشاورزان با مهرگان ، بر مردمی*بودن این جشن کهن گواه است و از طرفی اینکه مهرگان آغاز اعتدال پاییزی را نوید می*دهد همانگونه که نوروز پیام*رسان اعتدال بهاری است، این دو جشن کهن را همانند دو روی سکه*ی فرهنگ ایران می*نمایاند. باشد که مهرگان را بیش از این گرامی بداریم

مهرگان جشنیه که مثله خیلی از شادیهامون فراموش شده